Rooms Katholieke Kerk –  Heilige Stoel – Vaticaanstad

Chiesa Cattolica – Santa Sede – Stato della Città del Vaticano (SCV): hoe verhouden deze drie zich tot elkaar ?

Vaticaanstad is een staat die volkenrechtelijk vertegenwoordigd wordt door de Heilige Stoel. Het is dus een territorium waarover de Heilige Stoel soevereiniteit heeft.
De staat huisvest de hoofdzetel van de Rooms Katholieke Kerk (het woord Rooms ontbreekt in het Italiaans !).
Staatshoofd van Vaticaanstad is de Paus.
Vaticaanstad is in 1929 ontstaan als gevolg van het Verdrag van Lateranen.

Daarin werd nadrukkelijk opgenomen dat het een nieuw gecreëerde staat is, dus niet een voortzetting of herleving van de Kerkelijke Staat (die zich vroeger uitstrekte tot in de Romagna).
SCV (Stato della Città del Vaticano) wordt in de volksmond ook wel vertaald met Se Christo Vedesse (= als Christus dit zou zien), vanwege de intriges die er nogal eens spelen.

De Heilige Stoel (ook wel genoemd: Apostolische Stoel) kan worden beschouwd als het centrale bestuursorgaan van de Rooms Katholieke Kerk, de wereldkerk.
Onder internationaal recht wordt de Heilige Stoel, in tegenstelling tot Vaticaanstad, gezien en erkend als rechtspersoon. De Rooms Katholieke Kerk is trouwens ook een zelfstandige rechtspersoon.
De internationale rechtspersoonlijkheid van de Heilige Stoel is uniek. De Heilige Stoel heeft de status van land als permanente waarnemer bij de VN. De Heilige Stoel heeft weliswaar geen stemrecht in de Algemene Vergadering, maar de paus kan als staatshoofd (dus van het quasi-land Heilige Stoel) de Algemene Vergadering van de VN toespreken. Alle andere kerkgenootschappen en godsdienstige verbanden hebben alleen de status van een niet-gouvernementele organisatie.
Er zijn verdragen waarbij de Heilige Stoel zelf een partij is en bij andere verdragen is het een partij als vertegenwoordiger van Vaticaanstad.
Staatshoofd van Vaticaanstad is de paus. De paus is ook alleenheerser over de Heilige Stoel. Die heeft een soort grondwet, de Regimini Ecclesiae Universae. Daarin wordt aan de paus volledige wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht toebedeeld. Niks geen trias politica dus.

Buitenlandse ambassades worden aangeduid als ambassade bij de Heilige Stoel en niet bij Vaticaanstad. Dat zal dus te maken hebben met de status die de Heilige Stoel bij de VN heeft. Het is anders immers ondenkbaar dat Nederland een ambassadeur bij een niet-land maar een kerkgenootschap (en waarom dan alleen dat ene) zou hebben.
Er is in Nederland nogal wat te doen geweest over de vraag of Nederland wel of niet een aparte diplomaat bij de Heilige Stoel moet hebben, dus afgezien van de Nederlandse ambassadeur in Italië. Er is zelfs, op initiatief van de SGP, in 1925 een kabinet op de kwestie gevallen (“nacht van Kersten”). Het toenmalige gezantschap werd geschrapt. Maar inmiddels overheerst toch de overtuiging dat het tactisch handig is om erbij te zijn als zoveel andere landen hun diplomaten bij de Heilige Stoel gebruiken om informeel oplossingen voor wereldvraagstukken in de week te leggen. Formeel geldt ook het argument dat de Heilige Stoel nu eenmaal de status van land heeft bij de VN. Vanaf 1944 is er weer een gezant, die in 1956 geupgrade is tot ambassadeur. Je hoeft niet perse katholiek te zijn om ambassadeur bij de Heilige Stoel te zijn. Het zijn wel allemaal mannen met nette dubbele namen in het rijtje diplomaten die de functie bekleed hebben. Momenteel is onze ambassadeur bij de Heilige Stoel de tweede zoon van Prinses Irene en Prins Carlos Hugo, Jaime Bernardo. Hij zit dus in Rome, naast dat er in Rome ook een ambassadeur bij de Republiek Italïe is. Beide ambassades zijn gevestigd in hetzelfde gebouw, wel met twee aparte adressen en ingangen: Via Michele Mercati 6 resp. 8.
Omgekeerd: de (religieuze) vertegenwoordiger van de Rooms Katholieke Kerk in het buitenland, de pauselijke nuntius, vertegenwoordigt ook de Heilige Stoel, en via die entiteit Vaticaanstad. Dat omdat Vaticaanstad ondergeschikt is aan de Heilige Stoel.

De Heilige Stoel heeft ook bezittingen in Italië buiten het grondgebied van Vaticaanstad, de meeste in Rome. Dat zijn om te beginnen de drie overige pauselijke basilieken (naast de St. Pieter): S. Giovanni in Laterano met zijn Apostolisch paleis, de S. Maria Maggiore en de S. Paolo fuori le Mura inclusief bijgebouwen. Verder het grote gebouw van de Cancelleria midden in Rome en het palazzo di S. Callisto achter de S. Maria in Trastevere. En dan nog een stuk of zeven andere palazzi en een aantal gebouwen op de Gianicolo, o.a. het ziekenhuis Ospedale pediatrico Bambino Gesù.
Buiten Rome het pauselijk buitenverblijf in Castel Gandolfo, in de heuvels aan het meer van Albano, 30 km ten ZO van Rome.
Bij al die gebouwen staan ook steeds strenge bordjes waarop staat dat je je bevindt op “extraterritoriaal” grondgebied. Ze doen denken aan de waarschuwende borden destijds in Berlijn: “you are leaving the American sector”.